Jak przygotować się do badania „ALT i AST”: zasady oddawania

Aminotransferaza alaninowa (ALT) i aminotransferaza asparaginianowa (AST) to enzymy najczęściej wykorzystywane do oceny stanu wątroby. Zleca się je przy przyjmowaniu leków, przy podejrzeniu stłuszczeniowej choroby wątroby, zapalenia wątroby, a także osobom kontrolującym zdrowie podczas uprawiania sportu. Transaminazy występują jednak nie tylko w wątrobie: AST jest dużo w mięśniach i erytrocytach, a nawet ALT wyraźnie rośnie po treningu siłowym. Redakcja wyjaśnia, jak się przygotować, aby „próby wątrobowe” rzeczywiście mówiły o wątrobie.

Czym są ALT i AST i skąd biorą się we krwi

Oba enzymy uczestniczą w przemianie aminokwasów wewnątrz komórek. We krwi w normie jest ich niewiele: trafiają tam, gdy komórki ulegają uszkodzeniu lub gdy zwiększa się przepuszczalność ich błon. Dlatego wzrost transaminaz to oznaka „uszkodzenia komórek”, ale niekoniecznie wątrobowych.

ALT skupia się głównie w wątrobie, dlatego uważa się ją za względnie swoisty marker wątrobowy. AST oprócz wątroby występuje w dużej ilości w mięśniach szkieletowych, mięśniu sercowym, nerkach i erytrocytach. Innymi słowy, wzrost AST bez ALT często wskazuje na źródło pozawątrobowe.

Wytyczne kliniczne Amerykańskiego Kolegium Gastroenterologii (Kwo et al., 2017) oraz brytyjskie zalecenia dotyczące odchyleń prób wątrobowych (Newsome et al., 2018) podkreślają: zanim zacznie się szukać choroby wątroby, trzeba upewnić się, że wzrost jest trwały i nie tłumaczy się przyczynami zewnętrznymi — w tym wysiłkiem fizycznym.

Okres półtrwania AST we krwi wynosi około doby, ALT — dłużej, mniej więcej dwie doby. Właśnie dlatego po uszkodzeniu mięśni ALT może pozostawać podwyższona przez kilka dni, gdy człowiek zapomniał już o ciężkim treningu.

Trening — główna pułapka dla sportowców

Wymowne jest badanie Petterssona i współautorów (2008). Zdrowi mężczyźni, którzy wcześniej nie trenowali siłowo, wykonali jedną intensywną sesję treningową. Po niej AST i ALT znacznie wzrosły i pozostawały podwyższone przez co najmniej tydzień, osiągając poziomy, które w klinice mogłyby stać się powodem do badania wątroby. Równolegle znacznie rosła fosfokinaza kreatynowa (CK) — marker uszkodzenia mięśni.

Najsilniejszy efekt dają nietypowe obciążenia z naciskiem na fazę ekscentryczną: pierwszy trening po przerwie, nowy program, zbiegi podczas biegu, zawody. U osób trenujących regularnie i stabilnie reakcja jest mniejsza, ale nie znika całkowicie.

Praktyczna zasada redakcji: nie wykonywać intensywnych treningów siłowych i długich treningów aerobowych co najmniej 48–72 godziny przed badaniem, a po nietypowym lub bardzo ciężkim wysiłku — odczekać około tygodnia. Lekka aktywność — spacer, rozciąganie — jest dopuszczalna.

Jeśli uniknięcie treningów jest niemożliwe, warto poprosić lekarza o dołączenie do badania CK. Wysoki poziom CK wraz z przewagą wzrostu AST wskazuje na mięśniowe źródło enzymów i pozwala uniknąć zbędnego poszukiwania choroby wątroby.

Alkohol, jedzenie, leki i suplementy

Alkohol bezpośrednio szkodzi komórkom wątroby. Przed planowym badaniem zaleca się zrezygnować z alkoholu co najmniej na kilka dni, a lepiej — na tydzień i dłużej, aby ocenić rzeczywisty stan narządu, a nie skutki imprezy.

Krew na ALT i AST oddaje się rano na czczo, po 8–12 godzinach bez jedzenia. Samo spożycie posiłku na transaminazy wpływa niewiele, ale tłuste jedzenie sprawia, że surowica staje się mętna (lipemiczna), co może utrudniać pomiar, a w skład „profilu wątrobowego” często wchodzą też inne wskaźniki wrażliwe na jedzenie.

Wiele leków może podnosić transaminazy. Wśród najbardziej znanych są paracetamol w wysokich dawkach, statyny, niektóre antybiotyki i leki przeciwgrzybicze. Przepisanych preparatów nie należy odstawiać samodzielnie przed badaniem: lekarz powinien widzieć wynik na tle zwykłego leczenia, ale musi znać pełną listę.

Osobno warto wspomnieć o suplementach diety. Uszkodzenie wątroby opisano dla skoncentrowanych ekstraktów z zielonej herbaty, niektórych kompleksów roślinnych i „spalaczy tłuszczu”. Doustne sterydy anaboliczne 17-alfa-alkilowane znane są z hepatotoksyczności i mogą powodować cholestazę. O przyjmowaniu takich substancji warto poinformować lekarza, nawet jeśli wydaje się to niewygodne.

Czynniki techniczne: hemoliza i pobranie krwi

Erytrocyty zawierają dużo AST. Jeśli podczas pobrania lub transportu część erytrocytów ulegnie zniszczeniu (hemoliza), AST w surowicy sztucznie wzrośnie. Przyczyny to cienka igła, zbyt silne podciśnienie przy pobraniu, energiczne wstrząsanie probówki, długie przechowywanie krwi pełnej.

Współczesne laboratoria oceniają stopień hemolizy automatycznie i mogą oznaczyć wynik jako niewiarygodny. Jeśli na formularzu jest adnotacja o hemolizie, badanie warto powtórzyć, a nie próbować go interpretować.

• oddawać krew w stanie spokoju, po 10–15 minutach odpoczynku;
• nie zaciskać wielokrotnie pięści podczas pobrania;
• wybierać laboratorium, w którym próbkę szybko wiruje się i analizuje;
• powtórne badania wykonywać w tym samym laboratorium.

Zastrzyki domięśniowe również mogą nieznacznie podnosić AST i CK z powodu miejscowego uszkodzenia tkanki mięśniowej. Jeśli zastrzyk był dzień wcześniej, warto o tym powiedzieć lekarzowi.

Jak czytać wynik

Zakresy referencyjne ALT i AST różnią się między laboratoriami i zależą od płci. Niewielki izolowany wzrost (do dwóch-trzech górnych granic normy) u osoby bez dolegliwości najczęściej najpierw sprawdza się powtórnym badaniem w standardowych warunkach, jak radzą wytyczne ACG i brytyjskiego towarzystwa gastroenterologicznego.

Stosunek AST/ALT daje wskazówkę co do przyczyny. Przewaga ALT jest bardziej charakterystyczna dla niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby i wirusowych zapaleń wątroby, przewaga AST — dla uszkodzenia alkoholowego lub źródła mięśniowego (Giannini et al., 2005). Ale to tylko wskazówka, a nie diagnoza.

Aby odróżnić przyczynę wątrobową od mięśniowej, pomagają CK i gamma-glutamylotransferaza (GGT): GGT w mięśniach praktycznie nie występuje, więc przy „mięśniowym” wzroście transaminaz pozostaje ona w normie.

Jeśli wzrost utrzymuje się w powtórnym badaniu po przerwie w treningach i rezygnacji z alkoholu, lekarz zleca dalszą diagnostykę: USG wątroby, markery wirusowych zapaleń wątroby, wskaźniki gospodarki żelazem i inne testy.

Wnioski redakcji

ALT i AST to przydatne, ale nieswoiste markery. U osób trenujących najczęstszą przyczyną „złych prób wątrobowych” jest nie wątroba, lecz mięśnie po ciężkim wysiłku.

Najważniejsze zasady przygotowania: przerwa w intensywnych treningach 2–3 dni (po nietypowym wysiłku — do tygodnia), rezygnacja z alkoholu, oddanie krwi na czczo oraz pełna lista leków i suplementów dla lekarza.

Przy wątpliwym wyniku rozsądnie jest powtórzyć badanie i dodać CK oraz GGT, a nie od razu samodzielnie zaczynać „hepatoprotektory” czy inne środki.

Polecamy też zapoznać się z naszymi materiałami o przygotowaniu do badań GGT i bilirubiny, a także o kontroli stanu wątroby przy przyjmowaniu suplementów sportowych.

Bibliografia

1. Kwo PY, Cohen SM, Lim JK. ACG clinical guideline: evaluation of abnormal liver chemistries. Am J Gastroenterol. 2017;112(1):18–35.
2. Newsome PN, Cramb R, Davison SM, et al. Guidelines on the management of abnormal liver blood tests. Gut. 2018;67(1):6–19.
3. Pettersson J, Hindorf U, Persson P, et al. Muscular exercise can cause highly pathological liver function tests in healthy men. Br J Clin Pharmacol. 2008;65(2):253–259.
4. Giannini EG, Testa R, Savarino V. Liver enzyme alteration: a guide for clinicians. CMAJ. 2005;172(3):367–379.
5. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
6. Simundic AM, Bölenius K, Cadamuro J, et al. Joint EFLM-COLABIOCLI recommendation for venous blood sampling. Clin Chem Lab Med. 2018;56(12):2015–2038.